Định nghĩa

1. Thành ngữ:
   • Cụm từ đệm, lời nói đệm: Một thành ngữ được thêm vào trước lời khen, nhận xét tích cực về một đứa trẻ (thường là trẻ sơ sinh hoặc trẻ nhỏ), với niềm tin dân gian rằng điều đó sẽ bảo vệ đứa trẻ khỏi những điều xui xẻo, sự quấy rầy của ma quỷ hoặc khỏi bị "hành" (ốm đau, quấy khóc) sau khi được khen.

Ví dụ sử dụng

• Thành ngữ:
  • Nói trộm vía cháu, độ này nó mập lắm.
  • Nói trộm vía con bé, ngoan và dễ nuôi quá!
  • "Nói trộm vía cháu trai nhà chị, đẹp trai và bụ bẫm thật."

Các cách sử dụng nâng cao

• Vị trí sử dụng: Cụm từ này luôn đứng ở đầu câu, ngay trước lời khen. Nó có chức năng như một "tấm bùa hộ mệnh" bằng lời nói.
• Đối tượng áp dụng: Chủ yếu dùng khi nói về trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ sơ sinh, vì quan niệm trẻ nhỏ còn non yếu, dễ bị tác động bởi những lời nói.
• Sắc thái: Thể hiện sự thận trọng, yêu thương và mong muốn bảo vệ đứa trẻ của người nói, đồng thời cũng thể hiện nét văn hóa tín ngưỡng dân gian Việt Nam.

Biến thể và từ gần giống

• Trộm vía: Là dạng rút gọn, thường dùng trong văn nói thân mật.
  • Trộm vía, bé ăn ngoan thế!
• Nói trộm (khi ngữ cảnh đã rõ): Đôi khi được dùng tắt, nhưng "nói trộm vía" là cụm đầy đủ và phổ biến nhất.

Từ đồng nghĩa

• Nói giảm nói tránh (trong ngữ cảnh này): Đây là một biểu hiện cụ thể của phép nói giảm nói tránh trong văn hóa ứng xử, nhằm tránh những điều không may.
• Cầu may, xin phép (theo nghĩa bóng): Hành động thêm cụm từ này hàm ý như một lời xin phép, cầu mong sự bình an trước khi đưa ra lời khen.

Lưu ý về văn hóa và sử dụng

• Nguồn gốc tín ngưỡng: Cụm từ này bắt nguồn từ quan niệm dân gian cho rằng mỗi người, đặc biệt là trẻ em, có "vía" (phần hồn phách). Lời khen có thể thu hút sự chú ý của các thế lực không tốt, nên cần "nói trộm" (nói lén, nói nhỏ) để "vía" của đứa trẻ không bị ảnh hưởng.
• Phạm vi sử dụng: Chủ yếu được sử dụng trong đời sống hàng ngày, trong giao tiếp giữa những người thân quen, đặc biệt là các bà, các mẹ, các chị khi nói chuyện về con cái. Ít khi dùng trong văn viết trang trọng.
• Sự tương đồng: Có thể liên tưởng đến một số phong tục kiêng kỵ tương tự trong các nền văn hóa khác, như không khen trẻ một cách trực tiếp để tránh "jinx" (đem lại vận xui) trong văn hóa phương Tây.

1. Thành ngữ đặt ở đầu câu khi khen một đứa trẻ nhỏ để tránh cho lời khen khỏi thành điềm gở: Nói trộm vía cháu, độ này nó mập lắm.